KAFKASLARDAKİ SAVAŞ GÜRCİSTAN VE TÜRKİYE

Kafkaslarla/Gürcistan’la İlgili 8 Yıl Önceki Bir Yazım:

6 Ağustos Cuma gününden başlayıp, Güney Osetya üzerinde Rusya ile Gürcistan arasındaki 6 günlük savaşa tanık olduk. Gürcistan askerleri 6 Ağustos’ta işgal etmeye başladıkları Güney Osetya’nın başkentinden çekilmelerine karşın savaş yayılma istidâdı gösterip bir süre daha devam etmiştir. ABD-Batı yanlısı Gürcistan Devlet başkanı Mihail Saakaşvili’nin batıya güvenerek takip ettiği yayılmacı politikasının göstergesi olarak. Güney Osetya’ya asker sevketmesi ve 2000 civarında Oseti katletmesi Rusya’nın sert müdahalesine yol açtı. Burada güç dengeleri konusuna girmek istemiyorum. Zira, Gürcistan gibi yeni bağımsızlığını elde etmiş küçük bir devletin Rusya gibi köklü tarihe sahip, dev bir imparatorluk ülke ve devlet karşısındaki güç dengesizliği ortada. Ancak, Saakaşvili yönetiminin ABD ve Batı ülkelerine güvenerek bu şekil bir maceraya atılmasının ne tür bir felakete kapı araladığı görülmektedir.

 

Sovyet blokunun çökmesinin ardından Kafkaslarda, önce Osetya ve Abhazya’da sonra Çeçenistan’da birbiri ardından krizler baş gösterdi. Resmen Gürcistan’a bağlı gözüken Güney Osetya’nın Rusya Federasyonuna bağlı kuzey Osetya ile birleşme çabaları 1992’de ilk çatışmaları doğurmuştu.[1] Sonra Rus askerlerinin Güney Osetya’ya BM barışgücü askeri kimliği ile girmeleri sonucu buradaki kriz dondurulmuştu. Abhazya’da ise, Abhazların Çeçenlerin desteği ile çatışmalarda zafer kazanmaları, hatta bir kısım Gürcü askerlerini denize dökmeleri neticesinde, Abhazya resmen olmazsa da fiilen Gürcistan’dan koptu. Buraya da barışgücü askerlerinin yerleşmesi ile sıcak çatışmalar durdu. Yine aynı tarihlerde Gürcistan’da laz kökenli Cumhurbaşkanı Zviad Gamsahurdia’nın devrilip, eski Sovyet dışişleri bakanı Eduard Şevardnadze’nin iktidara gelmesi bölgede yeni dönemin başlangıcını teşkil etti. Abhazya özerk bölgesinin, savaşta yenilgi sonucu fiilen kopması. Güney Osetya’ya Rus barış gücünün yerleşmesi deneyimlerini yaşayan ve zaten Sovyet yönetiminde iken bir hayli tecrübeli bir politikacı ve devlet adamı olan, Şevardnadze 1994’lerden itibaren bölgede denge politikaları gütmeye başladı. Gerek Güney Osetya, gerekse, Abhazya sorunu konusunda artık barışçı bir tutum sergileme eğilimi gösterip, aynı zamanda Rusya’ya karşı Çeçen direnişine destek vererek dengeli bir siyaset takip etti. Şevardnadze, politik deneyimine dayanarak, bunun yanı sıra, Türkiye, Azerbaycan ve İran gibi bölge ülkeleriyle de daha yakın bir ilişki kurdu. Müslümanlara, özellikle Müslüman Gürcülere yönelik de ılımlı bir politika izleyen Şevardnadze bu konuda Müslümanları karşısına almama yönünde hareket etti. Gürcü Ortodoks ve Katolik kiliselerinin sorun oluşturmasına fırsat vermedi.

 

Ancak, 2003 yılında, George Soros destekli, aynı zamanda Türkiye tarafından da desteklenen, Kadife Devrim’in ardından Şevardnadze’nin devrilip, Mihail Saakaşvili’nin ülkenin başına geçmesi ile bu denge politikası tümüyle altüst oldu. Tamamen batı yanlısı bir politika izleyen Saakaşvili yönetimi ilk icraat olarak, Gürcistan bayrağının ortasına ve her dört köşesine haçlar yerleştirdi. Gürcü kilisesini ön plana çıkarıp, tüm Gürcüler üzerinde kilise hegomonyası kurmaya çalıştı. Bu çerçevede, Acara Müslümanlarına yönelerek hristiyanlaştırma faaliyetine girişti. Yıllarca Komünist rejim altında dini kimlikleri gayet zayıflamış olan bazı Acara köyleri topluca vaftiz edilerek  hristiyanlığa geçirildi. Ve halen de devam eden Gürcü Müslümanları hristiyanlaştırma projesinin kapsamı genişletilerek Türkiye’deki tamamı Müslüman olan Gürcü nüfusa da yönelindi. Türkiyedeki Acara, yani Müslüman Gürcülere yönelik “ Sizler Osmanlı tarafından zorla, kılıç zoruyla Müslümanlaştırılarak, göç ettirilmiş gürcülersiniz. Hristiyan aslınıza dönünüz” şeklinde yoğun misyonerlik propagandaları, bizzat Saakaşvili yönetimi tarafından gerçekleştirilmekte, Türkiye’deki Gürcüler çifte pasaport vaadiyle de kandırılmaktadır.[2] Türkiye’deki Gürcülerin bir bölümünde var olan dindarlık konusundaki zaafet bu misyonerlik faaliyetlerinin revaç bulmasına zemin hazırlamıştır. Gürcü nüfusun yoğunluklu yaşadığı Artvin ili ile, yine Gürcülerin yaşadığı, Ordu’nun Ünye ve Fatsa ilçeleri ve Samsun’un bazı kasabalarında 40’lı yıllardan itibaren CHP’nin etkili olması, Gürcü toplulukları arasında revaç bulması, 60’lı yıllardan itibaren ise Gürcü nüfus yoğunluklu bu yörelerede Marxist solun yükselişe geçmesi, hatta, 70’li yıllarda Fatsa ve Artvin gibi merkezlerin solun, Marxist solun kalesi konumuna gelmiş olması, adı geçen yörelerdeki Gürcülerin dindarlığına, İslam dinine bağlılığına bir hayli darbe vurmuştur. Sonuçta, dinden uzak seküler bir yapı ön almış, dolayısıyle, Saakaşvili yönetiminin Türkiye’deki gürcüleri Müslümanlıktan koparma hristiyanlaştırma faaliyet ve propagandalarına elverişli bir zeminin oluşmasına yol açmıştır.

 

Oysaki, Gürcülerin Müslümanlıkla tanışmaları bir hayli eskidir. Gürcülerin Müslümanlarla ilk teması Emeviler döneminde miladi 736 tarihinde gerçekleşmiştir. Bu tarihte Kafkasya’da müslümanlarlarla, Hazar Hanı’nın ordusu arasında vuku bulan savaşta Gürcüler ilk defa Müslümanlarla birlikte Hazarlara karşı savaşmışlardır.[3]

 

Daha sonraları, Abbasiler devrinde, Özellikle Selçuklular devrinde Müslümanlarla Gürcüler arasında ciddi temaslar olmuştur. Selçuklular devrindeki Gürcü krallığı ile Müslümanlar arasında sıkı bir temas vuku bulmuş, Gürcü askerlerinin Malazgird savaşında Bizans’ın yanında yer almalarına karşın Gürcü nüfusta ilk toplu Müslümanlaşma bu devirde  vuku bulmuştur.[4]

 

Daha sonraki dönemlerde, Özellikle Akkoyunlular zamanında bu ilşki daha da artmış, Gürcistan Akkoyunlu Uzun Hasan’ın himayesine girmiştir. Hatta, Safevi Şah İsmail’in dedesi Şeyh Cüned topladığı mürit ordusu ile Gürcistan’ı yağmalayıp, büyük zararlar vermesi karşısında, Akkoyunluların Şamahı Beyi Gürcüleri korumak için Şeyh Cüneyd’e karşı harekete geçmiştir.[5]

 

Osmanlılar döneminde ise Gürcülerle olan ilişkiler daha da artmış, birçok Gürcü ağa, bey ve Paşa Osmanlı idaresinde yer almışlardır. Gürcü asıllı 11 Sadrazam gelmiş ve bunların ilki Gürcü Mehmed Paşa olmuştur. Gürcü Mehmed Paşa ilkin Sarayda Tavaşi ağalarından olup, Hasodabaşı olmuştur. H. 1013/1604 tarihinde vezirlik rütbesi ile Mısır valisi olmuş. Ardından aynı yıl Bosna valisi olmuş, 1018/1609’da Şam valisi, 1021/1612’de Erzurum valisi olmuştur. Daha sonra üçüncü vezir olarak kubbenişin ve üç kez sadaret kaymakamı, ardından, Zilka’de 1031/1622’de Lefkeli Mustafa Paşa yerine sadrazamlık mevkiine getirilmiştir. Rebiülâhir 1032/1623’te dört ay sonra azledilerek Rodos adasına nefyedilmiştir. 1033/1623-24 tarihinde, Sultan IV. Murad devrinde, tekrar sadaret kaymakamlığına getirilmiş. 1035/1626 tarihine kadar bu mevkide kalmış olup, 18 Şevvâl 1035/13 Temmuz 1626 tarihinde Topal Recep Paşa’nın desisesi ile boğdurulmuştur. Eyüp Camii’nde, Ebu Eyyub-i Ensari türbesinin yanındaki İbrahim Paşa türbesinde Semiz Ali Paşa’nın yanına defnedilmiştir. Mezarında şu manzum kitâbe vardır:

 

حضرت سلطان مراد كامكار

عمری افزون اوله راه میر دولتی

اول محمد نام اولان قائممقام

ایلدی دارالبقایه رحلتی

صدراعظم اومشیدی نیجه دم

حسبتا لله ایدر ایدی خدمتی

امری ایله پادشاه عالمڭ

سكه تصحیحنه ایتدی همّتی

فوتنه تاریخ ایچون هاتف آنڭ

ایده دیدی روحنه حقّ رحمتی

١٠٣٥

 

Hazret-i Sultân Murâd-ı kâmkâr

Ömri efzûn ola râh mîr-i devleti

Ol mehemmed nâm olan Kâimmakâm

Eyledi dâru’l-bekâya rıhleti

Sadr-ı a’zam olmışidi nice dem

Hasbeten Lillâh iderdi hizmeti

Emri ile pâdişah-ı âlemin

Sikke tashîhine itdi himmeti

Fevtine târih içün Hâtif ânın

İde didi ruhına Hakk rahmeti

1035

 

Gürcü Mehmed Paşa’nın çeşitli hayratı vardır. Okmeydanındaki Sofa (Namazgâh Ve Minber) bunun hayrıdır. Minber ve Mihrâbın 1034/1624 tarihli kitâbesi şu şekildedir:

 

بو مقامی یپدی چون گورجی محمد پاشا

گوردیلر آنی یرنده خیلی تحسین ایتدیلر

بر نمازگاه اولدی حقا شمدی اوق میدانینه

بو قضای بی نظیره تخم خیری صچدیلر

اولممشدی بو زمینه بوندن اوّل هیچ نظر

بو بنایی گوردیلر جاندن دعالر ایتدیلر

بو مقامی گوریجك هاتف دیدی تاریخنی

های محلنده عجیب محراب و منبر یاپدیلر

١٠٣٤

 

Bu makâmı yapdı çün Gürcü Mehmed Paşa

Gördiler ânı yerinde hayli Tahsîn etdiler

Bir namazgâh oldı Hakkâ şimdi Okmeydanına

Bu kazâ-yı bî-nazîre tohm-ı hayrı saçdılar

Olmamşdı bu zemîne bundan evvel hiç nazar

Bu binâyı gördiler cândan duâlar etdiler

Bu makâmı göricek Hâtif dedi târîhini

Hay mahallinde acîb mihrâb u minber yapdılar

1034

 

Bunun dışında Gürcü Mehmed Paşa’nın İstanbul’da dört önemli çeşmesi de bulunmaktadır. İlki Şehzâde Camii yakınında kayıp İbrahim Paşa Hamamının arkasındaki sokak içerisinde  bulunuyordu. Kitâbesi şu şekildeydi:

 

گورجی پاشا حضرت قائم مقام

اول محمّد نام محمود الصّفات

صو گیبی آقسه ایآغینه نوله

تشنگان سلسبیل التفات

ذاتیدر سرچشمۀ جود و كرم

بحر احسانی محیط كائنات

شربت آب زلال لطفیدر

عالمه سرمایۀ فیض حیات

خیر ایچون بر چشمه بنیاد ایتدیكم

وصفنی اشراب ایدر عذب فرات

دیدی هاتف منطقی تاریخنی

اولدی جاری چشمۀ آب حیات

١٠٣٥

 

Gürcü Paşa hazret-i kâimmakâm

Ol mehemmed nâm mahmûdu’s-sıfât

Su gibi aksa ayağına n’ola

Teşnegân-ı Selsebîl-i iltifât

Zâtıdır serçeşme-i cûd u kerem

Bahr-i ihsânı muhît-i kâinât

Şerbet-i âb-ı zülâl-i lütfudur

Âleme sermâye-i feyz-i hayât

Hayr içün bir çeşme bünyâd etdi kim

Vasfını işrâb eder azbun furât

Dedi Hâtif Mantıkî[6] târîhini

Oldı cârî çeşme-i âb-ı hayât

1035[7]

 

Çeşme, 1958 Yılında İbrahim Paşa hamamı ile birlikte imâr faaliyeti adı altında belediyece ortadan kaldırılmıştır.(Encümen Arşivi, No:529)

Gürcü Mehmed Paşa’nın bunun dışında Fatih’te üç çeşmesi daha bulunmaktadır. İlki Akdeniz caddesi ile Halıcılar Caddesi arasındaki Hakperest sokağında bugün arsası kalmış olan Öksüzce Hatip Camiinin önünde yer almaktadır. 1035/1625-26 tarihli çatal çeşme bakımsız halde halen ayakta olup, kitâbesi şudur:

 

نائل دولت اولان گورجی محمد پاشا

كم آڭا اولمش میسّر نیگ خصلت نیگ خو

صدر أعظم اولمش ایدی شمدی خود قائم مقام

خیر أعلا بولمغیچون ایلمشدی جست و جو

بولدی بر صوكه جهانده مثلی یوق

چشمه لر یاپدیردی حقا سوبسو

مسجد اوكسوزده الحق ایتدوگی چشمه ایچون

حق تعالی عفو ایده آنڭ خطاسن موبمو

هپ رضای حق ایچون وقف ایلدی

ایچسون آندن پیروبرنا ساده رو

لفظاً و معناً گورن تاریخنی تحسین ایدوب

بیڭ اوتوز بشده گلوب آقدی چو صو

 

 

Nâil-i devlet olan Gürcü Mehmed Paşa

Kim âna olmış müyesser nîg haslet nîg hû

Sadr-ı a’zam olmış idi şimdi hod kâimmakâm

Hayr-ı a’la bulmağiçün eylemişdi cüst u cû

Buldı bir su ki cihânda misli yok

Çeşmeler yapdırdı Hakka sû be sû

Mescid-i Öksüzde Elhakk etdüğü çeşme içün

Hakk Taâla afv ede ânın hatâsın mû be mû

Hep Rızâ-yı Hakk içün vakf eyledi

İçsün ândan pîr u Bernâ sâde-rû

Lafzen Ve Ma’nen gören târîhini Tahsîn edüp

Bin otuzbeş’de gelüp akdı çü su

1035

 

Bugün arsa haline gelmiş olan Öksüzce Hatip Camiinin taş minaresi bu çeşmenin duvarı üzerinde bulunmaktaydı.

 

İkinci çeşme ise Hırka-i Şerîf yakınlarında Keçeciler caddesi üzerinde, Mehmed Şemseddin Efendi Kâdirî-Resmî dergâhı karşı sırasında yer almaktadır. Yine 1035/1625-26 tarihli olan

bu çeşme de bir hayli bakımsız vaziyette ayaktadır. Çeşmenin kitâbesi şu şekildedir:

 

صاحب خیرات اولان گورجي محمّد پاشا

بو صو ایله شمدی خیلی چشمه لرایتدی سبیل

باشقه بر یول ایله گلدی جمله سی باشدن باشه

غیری صویه قاتمدی تا اولمیه قال ایله قیل

بر صودركم گلممشدر داخی گلمز شویله بیل

حق آڭا ویرسون دیدیلر جمله سی عمري طویل

باغ جنّتدن چقوپدرلذتندن آڭله گور

ظاهرا ماء معیندر لیكن عین سلسبیل

بو ایو چشمه یاپلدی شمدي جك آق شیخه كم

كمسیه اولمز میسّر بویله بر خیر جزیل

گوریجك تحسین ایدوب هاتف دیدی تاریخنی  

صوینی ماء معین بیل چشمه سنی هم سبیل

١٠٣٥

 

Sâhib-i hayrât olan Gürcü Mehmed Paşa

Bu su ile şimdi hayli çeşmeler etdi sebîl

Başka bir yol ile geldi  cümlesi başdan başa

Ğayri suya katmadı tâ olmaya kâl ile kîl

Bir sudur kim gelmemişdir dahı gelmez şöyle bil

Hakk âna virsün didiler cümlesi ömr-i tavîl

Bâğ-ı cennetden çıkupdır lezzetinden anla gör

Bu eyu çeşme yapıldı şimdicek Ak Şeyh’e kim

Kimseye olmaz müyesser böyle bir hayr-ı cezîl

Göricek Tahsîn edüp Hâtif dedi târihini

Suyunu mâ-ı ma’în bil, çeşmesini hem sebîl

1035

 

Üçüncü çeşmesi ise Ahmediye-Ortalar camii yakınında Sarı Abdullah Efendi sokağı ile Öksüzler sokağının kesiştiği köşede bulunmaktadır. Çeşme birkaç kez yeniden inşa edilmiş bir çeşmedir. İlkin Gürcü Mehmed Paşa’nın yaptırdığı çeşme zamanla harap olmakla, H.1226 tarihinde,Yeniçerilerin 9. orta ağalarından Halil Ağa tarafından müceddeden tamir edilmiş, sonra zamanla yine harap olmaya yüz tutan çeşme tekrar Kazanlı Osman Efendi’nin gayretiyle Kazan beylerinden-Akçurînzâdelerden Mâhrûy Hanım tarafından tamir edilmiştir. Bunlara dair Kitâbeler şu şekildedir:

 

چشمۀ گورجی محمّد پاشا بو محلده قدیم ایدی

چوق وقت اولمش خراب اندر خراب ایدی

اصلا قالمه مش ایدی ماء لذیذین بونده اثری

چوق كیمسه سعي ایلدی انشاسنه موفّق اولمدی

بحمد الله موفّق اولدی مجدّد ماء لذیذین بونده احیاسنه

طقوزنجی جماعتڭ كماحلی سیّد خلیل آغا اولغازی كیم اغالر اغاسی خیراتی ثانی

سنه ١٢٢٦

فی غرّۀ را

 

Çeşme-i Gürcü Mehmed Paşa bu mahalde kadîm idi

Çok vakit olmuş harâb ender harâb idi

Asla kalmamış idi mâ-i lezîzin bunda eseri

Çok kimse sa’y eyledi inşâsına muvaffak olmadı

Bihamdillâh muvaffak oldu mücedded mâ-i lezîzin bunda ihyâsına

Dokuzuncu cemaâtin Kemahlı Seyyid Halîl Ağa ol gâzî kim ağalar ağası hayrâtı sânî

Sene 1226 Fi Gurre-i Ra.

 

منبع لطف و سخا سیّد خلیل اغا بنام

مرد میدان شجاعت غازئ صاحب نظر

تشنگان كربلا احوالنی یاد ایلیوب

نقد وارین صرف ایدوب بو چشمۀ قیلدی مقرّ

نوش ایدن عطشانه شافي صان بو آب خوشگوار

جویبار سلسبیل و حوض كوثردن طشر

نوش ایدوب آبن فروغی سویلدی تاریخنی

دمبدم بو آب شرین سلسبیل آسا آقر

١٢٢٦

 

Menba’-ı lütf u sehâ Seyyid Halîl Ağa benâm

Merd-i meydân-ı şecaât gâzî-yi sahib-nazar

Teşnegân-ı Kerbela ahvâlini yâd eyleyüp

Nakd varın sarf edüp bu çeşmeyi kıldı makarr

Nûş eden ‘atşâna şâfî san bu âb-ı hoşgüvâr

Cûybâr-ı Selsebîl ü âb-ı Kevser’den taşar

Nûş edüp âbın Fürûğî söyledi târîhini

Dembedem bu âb-ı şîrîn selsebîl-âsâ akar

1226

 

بو چشمه اوتوز سنه بی آب و خراب ایكن علمیّه دن عثمان

القزانی سعی و غیرتیله قزان بگلرندن آقچورین زاده

حاجّه ماهروی خانم تجدید خیرات ایلمشدر سنه ١٣٢٥

 

Bu Çeşme otuz sene bî âb ve harâb iken ‘ilmiyyeden Osmân

El-Kazânî sa’y u gayretiyle Kazan beylerinden Akçurînzâde

Hâcce Mâhrûy Hanım tecdîd-i hayrât eylemişdir. Sene 1325

 

Klasik Osmanlı mimarisinde olan çeşme halen ayakta ve mamur halde olup, suyu akmamaktadır.

( Peçevî, Târih, 1283:2/ 355;Osmanzâde Tâib Ahmed, 1271:1/71; Ayvansarâyî, Mecmua-i Tevârih, 1985:133-197; Vefeyât,1978:24; M. Süreyya, Sicill, 1308-1315:4/151)

 

Diğer Gürcü Mehmed Paşa: H. 1037’de Şam valisi olmuş, daha sonra Diyarbekir, Halep ve Erzurum valiliklerinde bulunmuştur.H. 1061 tarihinde Siyavuş Paşa yerine sadrazam olmuş olup, 1062 Recebinde azledilip, yerine hasmı olan Arnavut Tarhuncu Ahmed Paşa sadrazamlığa getirilmiş, kendisi de iki ay boyunca Yedikule zindanlarına hapsolunmuştur. Sonradan affedilip, Ohri sancağına mutasarrıf olmuş, Şevval 1076 tarihinde Timeşvar valisi iken orada vefat etmiştir. Vefatında yaşı doksandan fazlaymış. (Osmanzâde Ahmed Tâib, Hadîkatu’l-Vüzerâ, 1271:1/95-96;Peçevî, Târih, 1283:2/447;M. Süreyya, Sicill, 1308-1315:4/176

 

Yusuf Paşa : Yeniçeri ocağından yetişmiş olup, Rusya seferlerinde şecaat ve bahadırlığıyla meşhur olmuştur. Bundan dolayı kısa zamanda şedd-i merâtib ve merâhil eylemiştir.1123 Şevvâlinde Sadrazam olup, 13 ay sonra Rodos adasına nefyedilmiş Zilka’de 1125’te ise bir fermanla orada katlounmuştur. Cenazesi kesik başı ile İstanbul’a nakledilmiş olup mezarı Aksaray civarında yaptırdığı mektebinin yanındadır. (Osmanzâde Tâib Ahmed, Hadîkatu’l-Vüzera, 1271:2/14-15; Ayvansarâyî, Vefeyât, 1978:14; M. Süreyya, Sicill, 1308-1315:4/661 ) Mektep ve mezarı halen ayakta olup, karşısında yer alan ve ayna taşı bir hayli tezyinatlı olan çeşmesi ise 1957 yılında imar faaliyeti bahanesi ile belediye tarafından yıktırılmıştır. (Encümen Arşivi, No:1280) Hadîkatu’l-Vüzera yazarının kaydına göre garazkar ve çok kindar bir tabiata sahipmiş. (Osmanzâde Tâib Ahmed,Hadîka, 1271:2/14-15). Mezar taşında şu kitabe vardır.

 

هوالباقی

 

صاحب الخیرات

صدر أعظم أسبق

مرحوم و مغفور له

غازی یوسف پاشانڭ

روحیچون الفاتحه

١١٢٦

تعمیر فی ١٢٢٦

 

Huve’l-Bâkî

 

Sâhibu’l-Hayrât

Sadr-ı a’zam-ı esbak

Merhûm ve mağfûr leh

Gâzî Yusuf Paşa’nın

Ruhu içün El-Fâtiha

1126

Ta’mîr Fi 1226

 

1226 tarihindeki tamirde konula şahidedeki kitabade vefat tarihi olarak 1126 gösterilmesine karşın; Hadîkatu’l-Vüzera’da Zilka’de 1125 tarihi kaydedilmiştir.

 

İsmail Paşa:Yeniçeri ağalığından gelmiş olup, Rumeli ve Trabzon valiliklerinde bulunmuş, bilahare Bağdat valisi olmuş, vali iken Safer 1148 tarihinde kendisine Sadrazamlık mührü gönderilmiştir. 6 ay kadar sadrazamlık mevkiinde kaldıktan sonra, azledilerek Rodos’a sürülmüştür. Ardından sürgün yeri Sakız adasına nakledilmiş, bilahare Hanya muhafızlığına getirilmiş olup, H. 1151 tarihinde Hanya’da vefat etmiştir. Kasımpaşa’daki ünlü Aynalı Çeşme bunun hayratındandır. Kamer Hatun Camii yakınında Kasımpaşa’ya inen yokuşun başında olan çeşme 1942 yılında yol genişletmesi bahanesi ile yıktırılmıştır. 1145/1732 tarihli çeşmenin kitâbesi şu şekildeydi:

 

منبع عدل و كرم خقان سكندرشیم

حضرت سلطان محمود بن سلطان مصطفي

ایلدی طوبخانه شهرنده حیات بخشا بر سبیل

ایلمشكن ظلمت آباد همده اختفا

صو گبی جاری اولوب امر……دولته

سوبسو ایتدیلر انشا چشمۀ سار دلكشا

اشته از جمله بو آب صافی اجرا ایلدي

ضابط بكتاشیان سرچشمۀ جود و سخا

یعنی اسماعیل پاشا كیم وجود پاكیدر

آب روی اهل دولت عین احسان و عطا

اولدی تاریخه سزا بر خیر جاری وهبیا

وقف اسماعیل پاشا چشمۀ دلجو بناء

١١٤٥

 

حضرت سلطان محمود سلیمان شبه كیم

ماجراي خیری عاری اولدی قال و قیلدن

مخزن اسباب شوكت بلدۀ طوبخانه یه

بر صو اجرا ایدیكم احلي فرات و نیلدن

بعده اعیان دولت یاپدی هر سو چشمه سآر

جویبار لطف شاه باهرتسجیلدن

…دستور اكرم ضابط بكتاشیان

كیم سخاده اولدی عالی خاتمۀ تمثیلدن

یاپدی بر نوچشمه كیم تاریخ ایچون دیر لوله سی

عافیت اولسون ایچ ایچ بو عین اسماعیلدن

١١٤٥

 

Oldı târîhe sezâ bir hayr-ı cârî Vehbiyâ

Vakf-ı İsmaîl Paşa çeşme-i dilcû binâ

1145

 

Yapdı bir çeşme kim târîh içün dir lülesi

Âfiyet olsun iç iç bu ‘ayn-ı İsmaîlden

1145

(Osmanzâde Ahmed Tâib, Had^ka, 1271:2/51-53; Ayvansarâyî, Vefeyât, 1978:73; Tanışık, İstanbul Çeşmeleri, 1945:2/68;Oktay Aslanapa Sergisi Arşivi: 2)

 

Halil Hâmid Paşa: Gürcü Hacı Mustafa Ağa’nın oğludur. Isparta’da dünyaya gelmiştir. Bilahare İstanbul’a gelmiş olup kâtiplik yapmıştır. Zamanla yükselerek  1193 tarihinde önce sarayda Tezkireci sonra Sadrazam Hacı Mehmed Paşa’nın kethüdası olmuştur.Paşanın vefatı ile azledilmiş, 1195 tarihinde ise Tersâne emîni vazifesine getirilmiştir. Bunun akabinde tekrar kethüdalığa tayin olunmuş, 1197 Muharreminin 27’sinde Mehmed İzzet Paşa’nın azli ile yerine sadrazam olmuştur. İki sene üç ay yirmibeş gün bu makamda kalmış, 1199 yılı Cemaziyelevvelinin yirminci günü sadrazamlıktan azledilmiştir. Bozcaada’ya sürgün edilmiş olup, azledilmesinden 27 gün sonra siyaseten katledilerek kesik başı İstanbul’a Topkapı sarayına getirilmiş, Karacaahmed mezarlığında defnedilmiştir. İstanbul’da Samatya’da Sa’diye tarikatından Kadem-i Şerif tekkesi[8] bunun hayratından olup, Bâb-ı âli civarında yaptırdığı bir sebili de bulunmaktaydı. 1195 tarihli ve iki tarafında çeşmesi bulunan sebil tamamen ortadan kalkmış olup, sebilden iz kalmamıştır. Samatya-Davud Paşa iskelesindeki Kadem-i Şerîf tekkesinin ahşap binası ise halen ayaktadır. Eski devlet bakanı Kemal Derviş bunun soyundan gelmektedir.

( Osmanzâde Tâib Ahmed, Hadîka, 1271:3/34-36; Ayvansarâyî, Vefeyât, 1978:66;M. Süreyya, Sicill,1308-1315:2/299; Şerifoğlu, 1995: 80)

 

Halîl Hamîd Paşa’nın torunlarından, padişah damadı ve Şurâ-yı Devlet a’zâsından Nurullah Beğzâde Halîl Hamîd Beğ’in mezarı Fatih Camii haziresinde, Gülüstü Sultan türbesi yanında olup, mezar şahidesinde 1306/1888 tarihli şu kitâbe mevcuttur:

 

كلّ نفس ذائقة الموت

داماد حضرت شهریاری

شورای دولت أعضاسندن

و صدر أسبق مرحوم

خلیل حمید پاشا أحفادندن

نورالله بگ زاده مرحوم

ومغفورله خلیل حمید بگ

أفندینڭ روحیچون فاتحة

سنه ١٣٠٦

في ١٦ ر

 

Kullu Nefsin Zâikatu’l-Mevt

Dâmâd-ı Hazret-i Şehriyârî

Şurâ-yı devlet a’zâsından

Ve sadr-ı esbak merhûm

Halîl Hamîd Paşa ahfâdından

Nurullah Beğ zâde merhûm

Ve mağfûr leh Halîl Hamîd Beğ

Efendinin ruhu içün Fâtiha

Sene 1306

Fi 16 R.

 

Şahin Ali Paşa: Çelik Mehmed Paşa’nın yetiştirmesi olup, uzun zaman Sivas, Diyarbakır,Mora, Kütahya gibi çeşitli vilâyetlerde valilik yapmış, 1199 Cemaziyelâhiri’nin son günü Halil Hamid Paşa yerine sadrazamlık mevkiine getirilmiştir. Bu tarihten 8 ay 24 gün sonra vazifesinden azledilerek Selânik mutasarrıflığına getirilmiştir. 1201 tarihinde ise, Bozcaada’ya sürgün edilmek üzere yola çıkarılmış, bu senenin 18 Ramazanında Gelibolu’da vefat etmiştir. (Osmanzâde Tâib Ahmed, Hadîka, 1271: 3/36-37; M. Süreyya, Sicill-i Osmânî, 1308-1315:III/134)

 

Koca Yusuf Paşa: Tersane liman reisi Hasan Kaptanın yetiştirmesi olup, Tersaneden çıkmıştır. Zamanla Gazi Hasan Paşa’nın kethüdası olmuştur. 1199’da vezirlik rütbesi almış, kendinse Mora muhassalası verilmiştir. Rusya ve Avusturya muharebelerinde yararlıkları görülmüştür. 1203 senesinde Sultan III. Selim’in tahta çıkışı ile, sadrazamlık mevkiine getirilmiştir. İki kez sadrazamlık vazifesine getirilmilş sonra başka görevler verilmiştir. En son Medine-i Münevvere muhafızı iken 1215 Ramazanında orada vefat etmiştir. (Osmanzâde Tâib Ahmed, Hadîka, 1271: 3/37-40; M. Sürayya, Sicill, 1308-1315:IV/667)

 

Ziyaeddin Yusuf Paşa: Mirahur Mustafa Paşa’nın yetiştirmesidir. Ve onun oğlu Anadolu Kazaskeri İbrahim Bey’in maiyetinde bulunmuş, Onun sayesinde medrese okuyup, ilim tahsil etmiş,bilahare yeteneği bâriz olduğundan önce Enderun ağası, sonra, Sadrazam Halil Hâmid Paşa’nın hizmetine silahdarı olarak girmiştir.H. 1213 tarihinde vezaret rütbesi ile taltif olunmuş, ardından Erzurum valisi olmuştur. Yine bu tarih’te Napolyon’un orduları ile Mısır’ı işgal etmesi üzerine, Ziyâeddin Yusuf Paşa bu yılın Safer ayında İstanbul’a çağrılarak Sadrazamlık mührü kendisine verilir. Ziyâeddin Yusuf Paşa serdar-ı ekrem tayin edilerek orduyu tanzim edip Anadolu’ya geçer. Oradan kısa zamanda Mısır tarafına ulaşarak Salihiyye mevkiinde büyük bir savaşa tutuşur. Burada binlerce Fransız askeri telef olduğu gibi 500 kadar Osmanlı askeri de şehid olur. Fransızların elinde bulunan şehirler bir bir geri alınır.Sonra Kahire’ye girilir. Ancak Kâhire’de askerin rehavete kapılıp, aşırı sıcağında etkisi ile dağılıp yayılmaları, Fransız askerlerine fırsat verdiğinden hücum eden Fransız askerleri tarafından perişan edilmiş. Ziyaeddin Yusuf Paşa askeri toparlayıp, Yafa’ya çekilmiştir. Havaların serinlemeye başladığı döneme kadar Yafa’da kalınıp bilahare yeniden Mısır üzerine yürümüş bu def’a zafer kazanılarak, Fransız ordusu yenilgiye uğratılarak ric’ate mecbur bırakılmıştır. Ardından İstanbul’a avdet eden Ziyâeddin Yusuf Paşa H.1220 Muharremine kadar Sadrazamlık mevkiinde kalmış, bu tarihte yaşlılık ve yorgunluğunu bahane ederek tekâüde ayrılmıştır. Bu sıralarda, kargaşa dönemi baş gösterir. Sultan III. Selim’in Nizâm-ı Cedid ordusu denemesi Yeniçerilerin büyük tepkisi ile karşılaşır. III. Selim’in Kabakçı Mustafa isyanıyla tahttan indirilmesi, yerine IV. Mustafa’nın tahta çıkışı ardından Ruscuk ayânı Alemdar Mustafa Paşa vak’ası, II Selim’in katli, IV. Mustafa’nın tahttan indirip II. Mahmud’un tahta çıkarılışı; akabinde IV. Mustafa’nın idâmı, Alemdar Mustafa Paşa’nın yeniçerilerle mücadele ederken cephanelikle birlikte ölmesi gibi hadiselerin akabinde, saray erkânı Ziyâeddin Yusuf Paşa’nın tekrar sadaret makâmına getirilmesine karar verirler. Nihayet 1224 Rebiülevvelinin 19’unda yeniden Sadaret mührü verilir. Ancak bu defaki sadaretinde sarayda disiplini sağlamada gösterdiği zaaf yüzünden iki sene sonra, 1226 senesi Rebiülâhirinin onaltıncı günü sadaret makamından infisâl eder. Önce Dimetoka’ya, sonra Rodos’a nefy ve iclâ olunur. Bilahare Eğriboz muhafızlığına getirilir. Bir yıl sonra bu vazifeden de ayrılır. Buradan Sakız adasına yerleşir. 1034 tarihine kadar burada yaşar. Bu tarihte Sakız adasında eceliyle vefat edip, Şeyh İlyas Efendi türbesine defnedilir. (Bağdâdî Ab dülfettah Şevket, Zeyl-i Hadîkatu’l-Vüzerâ, 1271:4/3-11; Ahmed Rif’at, Verdu’l-Hadâik, 1283:4-7; M. Süreyya, Sicill, 1308-1315:IV/670 )

 

Hurşid Paşa: Bir Tatar’ın kölesi iken Selim Sırrı Paşa’nın maiyetine girmiştir.Azad edildikten sonra devlet ricâlinden Râsih Efendi’nin maiyetinde ter almıştır.Sultan III. Selim’in cülusu akabinde Çuhadar olmuştur. Kaptan-ı Derya Küçük Hüseyin Paşa’nın maiyetinde bulunmuş, Mısır’da Fransızlara karşı savaşlarda yer almış önce İskenderiye muhafızı, ardından 1218’de Mısır valisi olmuştur. 1220 tarihinde azledilmiş, yerine ünlü Kavalalı Mehmed Ali Paşa tayin edilmiştir.Daha sonra, Niş, Selanik ve Bosna valiliklerinde bulunmuştur. 1 Ramazan 1227 tarihinde sadrazam olmuştur. 1230 tarihinde azledilerek Şeyhülislâm Dürrizâde Abdullah Efendi ile birlikte Tekirdağ’a nefy ve iclâ kılınmıştır. Bir süre sonra affedilerek Kütahya ve Halep valililklerinde bulunmuş ardından Rumeli ve Mora valiliğine getirilmiş. Bu esnada Yanya valisi Tepedelenli Ali Paşa vak’ası cereyan etmiştir. Tepedelenli Ali Paşa isyanı bastırıldıktan sonra, Tepedelenli Ali Paşa ve oğulları kaydı hayat şartıyla, aman dileyerek, Hurşid Paşa’ya teslim olmalarına karşın, Hurşid Paşa, İstanbul’a, saraya danışmadan, Tepedelenli ile, oğullarını idam ettirmiş ve kesik başlarını İstanbul’a göndermiştir. Tepedelenli ve oğullarının aman dileyip, teslim olmalarına karşın katledilmeleri, Hurşid Paşa’ya karşı İstanbul’un, sarayın nefretine yol açmıştır. Halbuki, daha sonra Bağdad valisi Davud Paşa ile, İşkodralı Mustafa Paşa ayaklanmaları barışla sonuçlanmış, bu paşalar affedilerek başka vilayetlerde valilik vazifelerine, devlet hizmetine sadakatle devam etmişlerdir. Hurşid Paşa 1238 tarihinde Mora’da vefat etmiştir. (Ahmed Rif’at, Verdu’l-Hadâik, 1283:8-11; M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 2/311)

 

Reşid Mehmed Paşa: Sadrazam Hüsrev Paşa’nın yetiştirmesidir. Silahşörlükte şöhret bulmuştur. Çarhacı Ali Paşa’nın maiyetine verilmiş, bilahare mirmirânlık rütbesini hâiz olmuştur. Ardından, Karahisar-ı Sahib (afyon) sancağı verilmiş ve Kütahya valiliğine getirilmiştir. 1236’da vezaret rütbesi verilerek Konya valiliği ihsan kılınmıştır. Sonra Mora’ya gönderilip, Atina muhafızı olmuştur. Ardından Rumeli valisi olmuş, Arnavutluk vilayetinin ıslahı faaliyetlerinde bulunmuştur. 22 Ramazan 1244’te Mehmed İzzet Paşa’nın azliyle sadrazamlık mevkiine getirilmiştir. 1248’de sadaretden azledilmiştir. 1249 tarihinde Diyarbekir valisi olup, Revandızlı Mehmed Bey gâilesinin def’ini temin etmiştir. 1252 Şa’banında Diyarbakır’da hastalanarak vefat etmiştir. (Ahmed Rif’at, Verdu’l-Hadâik, 1283:30-34; M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 2/391) Mezarı, Diyarbakır’da içkale camiindeki türbede Esad Muhlis Paşa’nın kabri yanındadır.(Beysanoğlu, 1996:2/728)

 

Mahmud Nedim Paşa: Mehmed Necib Paşa’nın küçük oğludur. Bursalı Said Paşa’nın divan kâtibi olmuştur.1270’de vezaret rütbesiyle Sayda valisi, 1273’te İzmir valisi, 1274’te Hariciye nâzırı vekîli, 1275’te Ticâret nâzırı olmuştur. 1277’de Trablusgarp valiliği verilmiştir. 1284’te Devâî nâzırlığına getirilmiş, aynı yıl Zilka’desinde sadaret müsteşarılığını deruhde etmiş, 22 Cemaziyelâhir 1288’de Sadrazamlık mevkiine getirilmiş, ertesi sene 1289’da azledilmiştir.Ardında Kastamonu valisi, buradan da azledilerek Trabzon’da ikamete memur edilmiştir. Bundan sonra, Adana valiliği ve Şurâ-yı Devlet reisliği makamlarını ihraz etmiş, 25 Recep 1292 tarihinde ikinci kez sadrazamlık mevkiine getirilmiş. 19 Rebiülâhir 1293’te bu makamdan tekrar azledilmiştir. Buradan önce Çeşme’ye akabinde Sakız’a nefy ve iclâ kılınmış, 1296 yılında affedilerek Musul valiliğine getirilmiştir. Aynı yılın Zilhiccesinde Dâhiliye nâzırı olup, 1299 sonlarında hastalanınca ayrılıp, tekâüd olmuş, 11 Recep 1300 tarihinde vefat ederek, Cağaloğlundaki bugün de halen ayakta olan mustakil türbesine defnedilmiştir. (M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 4/336)

 

Türbenin yola bakan tarafında yer alan büyük penceresinin üzerinde şu kitabe yer almaktadır:

 

نجیب پاشا زاده صدر أسبق محمود ندیم پاشا مرحومڭ روحیچون لله الفاتحه فی رجب سنه ١٣٠٠

 

Necîb Paşazâde Sadr-ı Esbak Mahmud Nedîm Paşa Merhûmun Ruhu İçün Lillâhi’l-Fâtiha. Fi Receb 1300”

 

Sadareti esnasında Rus yanlısı siyaseti yüzünden bir hayli tenkide uğramış, özellikle İstanbul’daki Rus sefiri İgnatiyef’le olan yakın ilişkileri dolayısıyle ayıplanıp, suçlanmış, hatta Nedimof diye adlandırılmıştır. Yanlış siyaseti yüzünden, Sultan Abdülazîz’în halli hadisesine zemin hazırlamakla da suçlanmıştır. (Mahmud Celaleddin Paşa, Mir’ât-ı Hakikat)

 

Bunların yanı sıra, Mısır Valisi Ahmed Paşa, Belgrad valisi Süleyman Paşa, Belgrad muhafızı Abdullah Paşa, Yusuf Ziyaeddin Paşa, Ali Seydi Paşa, Gürcü Osman Paşa, Cafer Paşa, Tayyar Mehmed Paşa, Ferah Ali Paşa, Hamdi Mahmud Paşa, Hamdi Hüseyin Paşa,Niş ve Trabzon valisi Vasıf Mehmed Paşa (Vefatı:1282-Üsküdar’da Hüdâî tekkesi haziresinde medfundur.),  Hurşid Ahmed Paşa, Hurşid Paşa, Erzurumi Gürcü Hüseyin Paşa, Çetrefilzâde Hüseyin Paşa, Gürcü Hüseyin Paşa, Musul beylerbeyi İbrahim Paşa, Van valisi Çelebi İbrahim Paşa, Avusturya sefiri elçi İbrahim Paşa, Zekim Beylerbeyi İskender Paşa, Küçük İsmail Paşa, Macuncu Mirmiran İsmail Paşa (Rusya’da esir olarak vefat etmiştir.),  Erzurum valisi Koca Kenan Paşa (Vefatı:1062/1652), Kenan Süleyman Paşa (Budin Valisi Vefatı:1073), Belgrad muhafızı Mahmud Paşa (Vefatı:1203), Korucubaşı Tiflis Beyi Mehmed Paşa, Konya Beylerbeyi Mühtedi Mehmed Paşa (Vefatı: 1038), Kefe muhafızı Kethüda Mehmed Paşa (Vefatı:1075), Budin ve Diyarbekir valisi Mehmed Paşa (Katli:1061), Van valisi Gürcü Mehmed Paşa (Katli: 1108), Kefe ve Erzurum valisi Mustafa Paşa (Vefatı:1075), İnebahtı muhafızı Mustafa Paşa (Vefatı: 1216), Sadrazam Mahmud Nedim Paşa’nın babası Şam ve Bağdat valisi Mehmed Necip Paşa (Mevlana Halid-i Bağdadi –vefatı:1242/1827- zamanında Bağdad ve Şam valisi olup, Mevlana Halid’in Mektubâtında buna gönderilmiş mektuplar vardır.Vefatı: Recep 1267, Eyüp’te Eyüp Sultan türbesi civarında medfundur.[9]), Konakçı Osman Paşa (Vefatı:1083), Mısır ve Mora valisi Kelleci Osman Paşa (Vefatı:1188), Diyarbekir ve Erzurum valisi Hacı Osman Paşa (Vefatı: 1212), Mirmiran Ramiz Hasan Paşa (Vefatı: 1314-Üsküdar Nasuhi tekkesinde medfundur), Rakka Beylerbeyisi Süleyman Paşa (Vefatı:1100-Rakka), Saruhan Valisi Süleyman Paşa (VefatI.1128), Reisülküttâb, Tersane Emini, Darphane emini, Rumeli ve Halep valisi Tevkî’î Süleyman Feyzi Paşa ( 3 Ramazan 1208’de Halep’te vali iken vefat etmiş olup, orada Şeyh Ebubekir zaviyesinde defnedilmiştir. İlimle de uğraşmış olup, Birgivi’nin İzhar’ına şerh yazmıştır.Çorum’da büyük bir kütüphanesi olmuş olup, Çorum İl Halk Kütüphanesindeki yazma kitaplar bunun vakfıdır. Kütüphanede vakfettiği yazma eserlerin üzerindeki mühründe  وقفه علی اهل العلوم الدینیة الراجی الطاف ربّه الخفیّة سلیمان فیضی التوقیعی في الدولة العلیّة   kaydı yer almaktadır.) gibi nice Paşa ve devlet adamı gürcüler arasından çıkmıştır.

 

Ayrıca, yine nice Gürcü ulemâ ve meşayih de Osmanlı tarihinde yer almıştır.

 

Rıdvan Bey : Gürcüdür. Mısır ümerasından olup 20 seneden fazla Hac emiri olup 1066 (1656) da vefat eyledi. (M. Süreyya, Sicill, 1308-1315: 2/402)

Yusuf Efendi -şikarî-: Gürcüdür. Müderris olup Cemaziyelâhir 1111 (Aralık 1699) de ölmüştür. Oğlu mevalîden Mehmed Efendi’dir. (M. Süreyya, Sicill, 1308-1315: 4/659)

Yusuf Efendi -Hâfız-: Gürcüdür. Kara İbrahim Paşa azadlısı olup müderris, Erzurum, Bosna mollası oldu 1128 (1716) da ölmüştür. Salih bir ihtiyardı. (M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 4/662)

Yusuf Efendi : Bu da Gürcüdür. Müderris olup Cemaziyelâhir 129 (Mayıs/Haziran 1717) da ölmüştür. (M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 4/662)

 

Fatih-Çarşamba Murad MollaTekkesinin ilk postnişîni, Beyzâde lakabı ile meşhur olan Şeyh Ebu’l-İşrak El-Hacc Seyyid Mustafa El-Ahıshavî En-Nakşibendî: Seyyid Mustafa Efendi Nakşibendiye’nin Müceddidiye kolundan icâzetli idi. Şeyhi Eyüp’teki Murad Buharî tekkesi meşayihinden Gelibolulu Mustafa Efendi’nin halifesi, Hafız Muhammed Bin Hüseyin Hisarîdir. Beyzâde Seyyid Mustafa Efendi 1183’ten 1200 tarihine kadar postnişîn olarak bulunmuş ve bu tarihte Hacc yolunda gemide iken Cidde limanında vefat etmiştir. Alim bir zât olan Mustafa Efendi bazı Arapça kitaplar kaleme almış ve bu kitapları birarada basılmıştır.[10]

 

Halifesi, yine Ahıshavî ( Ahıskalı ) Seyyid Abdülhalim Efendi onun posta geçmiş, o da 11 Zilkade 1230 tarihinde vefat etmiştir. Abdülhalim Efendi’nin yerine ise oğlu ünlü Şeyh Mehmed Murad En-Nakşibendi postnişîn olmuştur (tevellüdü:22 Muharrem 1203).

 

Murad En-Nakşibendi: Abdülhalîm Efend’inin oğludur. 22 Muharre 1203 tarihinde İstanbul Çarşamba’da dünyya’ya gelmiştir. Çok iyi bir tahsil yapmış olan Murad En-Nakşibendî aynı zamanda Sultanahmed Camii’nin vaizi idi. 6 ciltlik “ Hulasatu’ş-Surûh “ adlı Mesnevî Şerhi, “ Mahder “ adlı Pend-i Attar Şerhi gibi birçok eser de kaleme almış olan Şeyh Murad Efendi aynı mahallede, İsmet Efendi tekkesinin karşısında yer alan ünlü Mesnevîhâne’yi de inşa ettirmiştir. Mehmed Murad Efendi İslâmî ve diğer ilimlerde büyük maharet sahibi olduğu gibi, Farsça konusunda zamanının en büyük üstadlarındandı. Yazdığı Farsça kavâid kitapları son derece değerlidir. Babasının yerine postnişîn olan Mehmed Murad Efendi aynı zamanda Üsküdar-Selimiyye dergâhı postnişîni Şeyh Ni’metullah Efendi’ye inâbet getirip, on yıl kadar ona müridlik edip, ondan Nakşibendi-Müceddidî icâzeti almıştır. Şeyh Murad Efendi 27 Ramazan 1264 tarihinde vefat ederek, kendi inşa ettirdiği Mesnevihane’nin avlusuna defnedilmiştir.[11]

Emin Mehmed Efendi -Hacı, Gürcü-: Ahıskalıdır. Enderûn-ı Hümâyunda yetişip orada iken hazine-i hümâyun katibi olmuş ve müderrislikle çerağ olunmuştur. 1198 (1784) de Galata mollası, sonra Medine-i Münevvere mollası, 1213 (1789/99) de Mekke ve sonra İstanbul, Anadolu payesi olup 1224 (1809) de Anadolu kazaskeri olmuş ve 13 şaban 1226 (2 Eylül 1811) da ölmüştür. Üsküdar’da Ayrılık Çeşmesinde medfundur.        (M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 1/420)

Halil Sırrı Efendi : Büyük Gürcü Ahmed Efendi’nin talebesinden olup müderris ve Eyüp mollası olarak Cemaziyelevvel 1303 (şubat 1886) de öldü. Edirnekapı’da medfundur. (M. Süreyya, Sicil, 1308-1315: 2/310)

Ahmed Efendi -Büyük Gürcü -: Ahıskalıdır. Müderris, Hazine-i Hümâyun hâcesi oldu. 1237 (1822) de Birgi’ye ikamete gönderildi. Bırakıldıktan sonra 1241 (1836) de İstanbul payesi, 1260 (1844) da Anadolu payesi oldu. 11 Safer 1266 (27 Aralık 1849) de vefat eyledi. Edirnekapı’da medfundur. Zamanında üstad-ı kül bir fazıldı. (M.Süreyya, Sicil-i Osmânî, 1308-1315: 1/297)

Ahmed Efendi: Ahıskalıdır. Müzellif Küçük Gürcü denir. Müderris, 1253 (1837) de Selanik mollası oldu. Sonra İstanbul ve Mekke payelerini elde eyledi. 27 Muharrem 1272 (9 Ekim 1855) de vefat edip Sadefçilere defnedildi. Fâzıl ve âlim idi. Oğlu mevalîden Mehmed Efendi’dir.(M.Süreyya, Sicil-i Osmânî, 1308-1315: 1/298)

 

Silivri Müftüsü Gürcü Osman Efendi: Nakşibendi Meşayihinden Kütahyalı Evliyâzâde İsmail Hakkı Efendi’nin halifesi Şeyh Ahmed Kâmil Efendi’nin babasıdır.

 

Şeyh Türlü Tekkesinin bânisi Şeyh Ahmed Kâmil Efendi: Adı gecen Silivri Müftüsü Gürcü Osman Efendi’nin oğlu olup tekkenin ilk postnişîni olarak, 12 Safer 1312’de (1894) vefat etmiştir. 1289/1872’de basılmış bir dîvânı vardır. Vefatında yerine oğlu Mehmed Fuad Efendi postnişîn olmuştur. Mehmed Fuad Efendi 1901 tarihinde vefat etmiştir.

 

Ahıskalı Ali Haydar Efendi: Ahıskalı Gürcü Mehmed Şerif Efendi’nin oğlu olup, H.1288’de Ahıska’da doğmuş Önce Erzurum’da Kurşunlu medresesinde okumuş,ardından İstanbul’a gelerek Bayezid medresesinde tahsiline devam etmiş, bilahare Çarşambalı Ahmed Hamdi Efendi’nin derslerine devam ve ikmâl-i nusah ederek 1317 tarihinde bu zâtdan icâzet almıştır. Bilahare Mekteb-i Nüvvâb’da da okumuştur. 1318’de Fatih medresesinde derse çıkmıştır. 3 Teşrin-i Evvel 1330’da Sahn Medresesi Fıkıh Müderrisliğine Şeyhülislâmlığın tensibiyle tayin olunmuştur. Fetvahane’de hey’et-i telifiye riyasetine getirilmiş, 1334’te Huzur dersleri başmuhataplığı tevcih olunmuştur. 15 Rebiülevvel 1324 tarihinde, Nakşibendi-Hâlidî meşâyininden, Ve Yanyalı Mustafa İsmet Efendi’nin halifesinin, halifesi, Bandırmalı Şeyh Ali Rıza Bezzâz Efendi’den Nakşibendi-Hâlidî icâzeti almıştır. 3 Cemaziye’l-Evvel 1338 tarihinde Sultan Vahideddin’in berâtıyla, Çarşamba’daki Yanyalı İsmet Efendi dergâhının postnişînliğine tayin edilmiştir. Tekke ve medreselerin cumhuriyet devrinde  kapatılması üzerine açıkta kalmıştır. Uzun ömür sürüp, 1 Ağustos 1960 tarihinde Çarşamba’daki evinde vefat etmiştir. 1958 yılında vefatı halinde Fatih Camii haziresinde defnedilmek üzere hükümete verdiği dilekçe kabul edilmiş olmasına karşın, vefatı 27 Mayıs askeri darbesi sonrasında vukubulduğundan, Fatih Camii haziresinde defnine askeri idare izin vermemiş. Bunun üzerine Edirnekapı Dışında Sakızağacı mezarlığına defnedilmiştir. Fatih Camii haziresinde hocası Çarşambalı Ahmed Hamdi Efendi’nin (Vefatı: 1330) yanıbaşında kendisi için hazırlanmış olan mezar ise halen boştur. Fıkhi konularda tevcih olunan suallerin cevaplarını havi dört klasörden oluşan eseri ise, halen basılmamıştır.

 

Batumlu Mehmed Fevzî Efendi: Batumlu Mehmed Şerîf Efendi’nin oğlu olup, Müderrsis ve Nakşibendi-Hâlidî meşâyihindendir. Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî’nin halifelerinden ünlü Şeyh Ömer Ziyâeddin Dağıstânî’den (Vefatı:5 Kasım 1340/1921) icâzet alıp halifesi olmuştur. Cumhuriyet döneminde şapka kanunu üzerine Türkiye’den ayrılıp, Medîne-i Münevvere’ye yerleşmiş ve orada mücâvir olarak bulunmuştur. Burada mücâvir iken, 1370/1950 yılında “ خلاصة التصوّف  Hülâsatu’t-Tasavvuf adlı Arapça bir eser yayınlamıştır. 64 sayfalık bu Arapça eserde Tasavvufun temel esasları, Nakşibendi-Hâlidîliğin âdab-erkân ve silsilesi özetlenmiştir. Medîne-i Münevvere’de vefat etmiş olup, vefat tarihi tesbit edilememiştir.

 

Bunların yanı sıra Batum’dan bir hayli Müderris ve ulemâ çıkmış bunların son devirde olanların isimleri ve kısa biyografileri Sadık Albayrak’ın Son Devir Osmanlı Ulemâsı adlı 5 ciltlik eserinde yer almıştır.[12]

 

Günümüzde Türkiye’de iki milyonu aşan bir Gürcü nüfus bulunmakta, ve tümü İslam kimliği taşımaktadır. Bunlar arasında da bir çok ilim adamı, imam vs. bulunmaktadır. Ayrıca hükümet ve bürokrasi de de bir hayli Gürcü asıllı kimse bulunmaktadır. Prof. Süleyman Uludağ, Emin Saraç Hocaefendi Türkiye’deki ünlü gürcülerdendir. Yanısıra, Emine Şenlikoğlu ve Psikiyatrist Dr. Kemal Sayar gibi kimseler de vardır.Sadece Türkiye’de değil İran ve Suriye’de de bir hayli Müslüman Gürcü nüfus bulunmaktadır. İran’da tahmini 600.000 civarında bir Gürcü nüfus bulunmakta bunların birçoğu İran bürokrasisi ile ticari ve ilmi hayatında önemli yer işgal etmektedir.

 

Suriye’de de Halep’te bir hayli Gürcü asıllı kimse yaşadığı gibi, bunların en ünlüleri Sabûni ailesidir. Halen hayatta olup, Safvetu’t-Tefâsir gibi birçok dini eserin sahibi olan İslam alimi Muhammed Ali Es-Sâbûnî de Gürcüdür.

 

Tüm bunlara karşın, Saakaşvili yönetimi Gürcüler arasında sadece Hristiyanlığı ön plana çıkarıp, Gürcistan bayrağına haç da yerleştirerek, Müslüman Gürcü nüfusu gözardı ettiği gibi, bu nüfusu da hristiyanlaştırma faaliyetlerini sürdürmektedir.

 

Ancak, bizim açımızdan buradaki en ciddi sorunlardan biri de  Türkiye’nin Gürcistan’a yönelik, Saakaşvili yönetimine tam destek veren tutum ve politikalarıdır. Türkiye’de ise Avrupa birliğine giriş sürecinin hızlanması ve buna yönelik bazı uyum yasaları bu gidişi kolaylaştırdığı gibi hükümet, ABD ve AB’ye verilen sözler neticesinde bunlara neredeyse teşvik eder derecede göz yummaktadır. Bütün kötü yönetimine rağmen sâbık Ecevit hükümetinin misyonerlik faaliyetlerine göz açtırmamasından dolayı rahatça faaliyet gösteremedikleri bilinmekteydi. Ancak şimdiki AKP hükümetinin küreselcilik ve liberalizm adına dindar müslümanlara sırt çeviren iç ve dış politikaları bunların faaliyetlerine her türlü yolu açmış durumdadır. Hatta Türkiye’deki protestan misyonerleri bundan dolayı her vesile ile hükümete şükranlarını ifade etmektedirler.

 

Saakaşvili, tüm bu faaliyetlerine ve kendi ülkesindeki başarısızlıklarına rağmen, sırf Batı yanlısı politika ve tutumundan dolayı AKP hükümetinden siyasi-askeri-kültürel her anlamda tam destek almıştır. Saakaşvili’nin Soros devrimi ile başa geçmesinde Türkiye’deki hükümetin desteği olduğu gibi, 2007’deki kriz akabinde devrilmesinin önlenmesinde Türkiye’nin rolü olmuştur. Gürcistan’da sanayi vs. alanda bir çok yatırım yapıldığı gibi, çıkarma gemisi dahil, önemli oranda silah satışı yapılmış, hatta Gürcistan’daki askeri üslerin inşa ve modernizasyonu Türkiye’nin eliyle gerçekleştirilmiştir.Kısacası her alanda Saakaşvili yönetimi ile işbirliğine gidilmiş koşulsuz destek verilmiştir. Türkiye hükümeti, balkanlar’da Bosna-Hersek, Kosova,  özellikle Arnavutluk’tan esirgediği desteği ve yatırımları Saakaşvili yönetimine cömertçe vermiştir. 1997 yılında Banker krizi ile Türkiye’ye yakın duran Salih Berişa’nın devrilip Yunanistan yanlısı Fatos Nano’nun  başa geçmesine  göz yuman Türkiye, 2007’deki krizde, Türkiye’deki gürcülere yönelik misyonerlik faaliyetleri yapan Saakaşvili yönetiminin devrilmesini her ne pahasına olursa olsun önlemiştir

 

Saakaşvili bununla da kalmayarak, Gürcistan’ın özerk Acara bölgesindeki Müslüman gürcülere Acara Özerk bölgesi eski başkanı Abaşidze’nin devrilmesinin ardından baskı uygulamakta, yoğun bir hristiyanlaştırma faaliyeti içindeydi. Bundan dolayı, Gürcistan’daki camilerde görev yapan imam ve müezzinler, uzun zamandır maaş alamamakta, Batum müftülüğü, ödenek bulunmadığı ve  Tiflis hükümetinin kısıtlamaları dolayısıyle cami görevlilerine maaş ödeyememektedir. Türkiye’de bazı gayret sahibi kimselerin ve bizzat şahsımın tüm çabalarına karşın, bu sorunun halline yönelik hiçbir finansal destek bulunamamıştır. AKP hükümetinin Saakaşvili yanlısı politikaları ve Diyanet Vakfı gibi sivil kuruluşların da, hükümetin direktifleri doğrultusunda bu desteği esirgemeleri sonucu sorun çözülemeden kalmıştır. Bu doğrultuda, Gücistan’daki cami görevlilerinin maaş sorununun çözülmesine yönelik tüm çabalarımız sonuçsuz bırakılmıştır. Bir yandan Saakaşvili yönetiminin Türkiye’deki Gürcülere yönelik planlı hristiyanlık propagandaları; diğer yandan Gürcistan’daki Müslüman din görevlilerinin maaş bile alamamaları durumun  vahametini göstermektedir. AKP hükümetinin tüm bu durumlar karşısında, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı; Şahdeniz doğalgaz boru hattı; Kars-Tiflis-Bakü demiryolu hattı bahanesi ile Saakaşvili yönetimine şartsız destek vermesi durumu daha da vahimleştirmektedir. Oysaki, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattının yapımına Eduard Şevardnadze döneminde başlanmıştır. Türkiye-Gürcistan ilişkileri sanki, sadece Mihail Saakaşvili ile kaimmiş gibi bir politika izlenmesi, heleki iki ülke arasındaki ilişkinin sağlamlığının Saakaşvili gibi devlet adamlığı vasfı olmayan bir şahsa dayandırılması uluslararası politika açısında vahim bir hatadır. Saakaşvili’nin başarısız yönetimi üstelik ABD ve Avrupa Birliği’ne güvenerek gerçekleştirdiği son harekattaki başarısızlığı, maceracı tavrının nasıl bir felakete yol açtığı görülmüştür.

 

Saakaşvili bunun yanısıra kendi halkına Nato ve Avrupa Birliği üyeliği vaat etmekte maceracı bir ruhla hareket etmekteydi. Saakaşvili ; Şevardnadze dönemindeki tüm denge politikalarını terk edip, Batı’ya ve Türkiye’ye güvenerek Güney Osetya ve Abhazya’ya da tekrar uzanma, el atma ve sonunda askeri harekat düzenleme yolunu seçti. Ancak tahmin edemediği gibi Rusya’nın çok sert müdahalesiyle karşılaştı. Ve kaç gün süren Rus askeri harekatı neticesinde çok ağır bir darbe aldı. Osetya ve Abhazya’yı artık tamamen kaybettiği gibi ülkenin bazı şehir ve kasabaları da Rus işgaline uğradı ve binlerce sivil öldü. Rusya 12 Ağustos itibariyle harekatı durdurduğunu açıklasa da, Saakaşvili’nin Gürcistan yönetiminde kalması artık çok zor, hatta imkansız gibi. Kaldı ki, stratejik hatalarından dolayı Batı’dan umduğu desteği bulamamıştır. Zira, Batı’nın böylesine devlet adamlığından uzak ve maceracı bir politika izleyen bir ülke yöneticisine bu tür durumlarda destek vermesi beklenemez.

 

Saakaşvili’nin bu politikası Kafkasya’da bundan sonra da büyüyeceği kuvvetle tahmin edilen krizlere yol açacağı gibi, Türkiye’de barış içinde yaşayan Gürcü, Oset, Abhaz vs. Kafkas kökenli Müslüman vatandaşlarımız içerisinde fitne ve fesad ateşini alevlendirecek tohumların atılmasına sebebiyet vermektedir. Özellikle türk hükümetinin, Türkiye’de yaşayan Abhaz Ve Oset vatandaşlarını unutarak hala Saakaşvili idaresindeki Gürcistan’ın toprak bütünlüğünü, hele ki bu savaştan sonra, vurgulaması politik hatada, kör bir şekilde ısrar edildiğini göstermektedir..

 

ABD ve Batlılar, Saakaşvili’nin maceracı bir tutumla, tecrübesizce tavrına destek vermemişken; hatalı olduğunu belirtmişken türk hükümetinin, özellikle dışişlerinin Saakaşvili yönetimine ısrarla destek vermesi politik körlükle izah edilebilir. Batıcılık adına, kraldan fazla kralcı olmaktır.

 

Ankara’nın uzun süredir iç ve dış politikada sağlıklı bir siyaset izleyemediği bilinmektedir. Türkiye hariciyesindeki statükocu, soğuk savaş döneminden kalma kireçlenmenin getirdiği dış politik körlük; çoğu konularda statükoculuk, heleki son dönemlerde; Küreselleşme bahanesiyle oluşan bu defa tefrite varacak şekilde abartılı dışa bağımlılık iyice su yüzüne çıkmaktadır. Ayrıca, Ankara’daki siyaset- bürokrasi çevrelerinin birçok stratejik siyasi konuda donanımsız olup, ciddi bilgi yetersizliğine, vizyon eksikliğine sahip olmaları; ehliyetli kimselere, uzmanlara politik ve ekonomik hırsla yer verilmemesi, hatalı politikalar yumağı oluşturmakta, bu yöndeki hataların faturası ileriye yönelik ağır olmaktadır. Kafkasya konusunda da; daha önceki hükümetler döneminde, soğuk savaş döneminden hatta, tek parti döneminden kalma statükocu-ulusalcı politikaların takip edilmesi; bu hükümet döneminde ise küreselleşme denilerek Batı’ya olan abartılı bağımlılık dolayısıyla; sırf bu anlamda George Soros’un Açık Toplum- politik müdahalelerine[13] olan aşırı bağımlılıkla Gürcistan’da Şevardnadze yönetiminin devrilmesine destek olunup; Saakaşvili yönetiminin desteklenmesi Türkiye özellikle, Müslümanlar açısından zararlı olacaktır.

 

Bu durumda Ankara hükümeti, Gürcistan’da Saakaşvili yönetimini destekleme ısrarından vazgeçerek, bu ülkede daha sağlıklı ve barışçı bir idarenin yönetime gelmesine katkıda bulunmalı, ayrıca, Türkiye ve Suriye’deki Gürcü nüfus da göz önüne alınarak, Müslüman gürcü nüfusun Tiflis yönetiminde ağırlık kazanmasına, Saakaşvili döneminde kabul edilen haçlı bayrağı değiştirilerek eski bayrağa dönülmesine katkıda bulunmalıdır.[14] Ayrıca, Gürcistan’ın toprak bütünlüğü hele savaştan sonra bir anlamı kalmamış olan söylem ve politikalarından vazgeçilmeli, Abhazya ve Osetya ya tanınmalı, ya da en azından Gürcistan Konfederasyona razı edilmelidir.

 

Notlar:

 

[1] Bu krizin tohumları, Sovyet diktatörü Stalin’in böl-yönet politikası ile atılmıştı
[2] Saakaşvili döneminde Gürcistan’da camilere izin verilmezken her müslüman köyüne birer kilise inşa edilmektedir. Marxist dönemden kalma ateizm altyapısı üzerinde kilise çok rahat bir şekilde programını/propagandasını yürütmektedir. herkese bir haç  takılıyor. hatta türkiye’deki Gürcü müslümanlara bile ciddi bir şekilde el atılmış. Türkiye’deki  sol kökenli bir Gürcü derneğinin basırdığı Türkiye’deki önemli gürcülerle ilgii bir kitapta  bir çok gürcü asıllı işadamı papazlarla poz verip resim çektirmiş olduğu halde fotoğraflar yer almıştır.Örneğin, Ahmet adının yanında parantez içinde hristiyan gürcü Arrçil adı da kitaba konulmuş. Bu doğrultuda Türkiye’deki bazı gürcü aileler, kiliselere gidip vaftiz olarak din değiştirmişlerdir. Yanısıra, Türkiye’den Gürcistan’a Gürcüce eğitim için gönderilen, bazı Gürcü ailelerin çocukları, Gürcistan’da hristiyanlaştırılmakta ve din değiştirmiş olarak Türkiye’ye dönmektedirler.Bunların sayısında gün geçtikçe hızla artış görülmektedir.
[3] Bu konuda bkz. Peter Golden, The Khazar Studies, Budapest, 1980
[4] Gürcü-Selçuklu ilişkileri  konusunda bkz. Ibn Bibi, El-Evâmiru’l-Alâiyye Fi’l-Umûri’l-Alâiyye (Selçuk-Nâme), Tıpkıbasım, TTK Yay., Ankara 1956, Tercüme: Mürsel Öztürk, Cilt.1-2, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996; Kerîmuddin Aksarâyî,Müsâmeretu’l-Ahbâr, Frsça Metin, Osman Turan Neşri,2.baskı,TTK Yay.Ankara 1999; Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, 2.baskı, TTK Yay. Ankara 1988, Selçuklular Zamanında Türkiye, 5. Baskı,Boğaziçi Yay. İstanbul 1998; Selçuklular Tarihi Ve Türk İslâm Medeniyeti, 7. Baskı, Boğaziçi Yay. İstanbul 1998; Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, 4. Baskı, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1997; Faruk Sümer-Ali Sevim, İslam Kaynaklarına Göre Malazgirt Savaşı, 2. baskı, TTK Yay. Ankara 1988; İbrahim Kafesoğlu-Hakkı Dursun Yıldız-Erdoğan Merçil, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, İSAR Yay. İstanbul 1999
 

[5] Aşıkpaşazâde, Aşıkpaşazâde Tarihi, Âli Beğ Neşri, Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1332; Walther Hinz, Uzun Hasan Ve Şeyh Cüneyd, Çeviren Tevfik Bıyıklıoğlu, 2. baskı, TTK Yay. Ankara 1992; Faruk Sümer, Safevî Devletinin Kuruluş Ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, 2. baskı, TTK Yay. Ankara 1999
[6] “Mantıkî: Acem-peder ve Arab-mâderdir.Merâtib-i mu’tâde ile Şâm-ı Şerîf encâmda mesned-nişîn-i hükümet olmuşdı. Akranının fuzelâsından ve tâze-gû olan şuarânın fusahâsından idi. Bin kırk altı (1046)’da Şâm-ı Şerîf’de kazâen vefat etmişdir.” (Es-Seyyid Rızâ, Tezkire-i Rızâ, 1316:90)
[7] İbrahim Hilmi Tanışık, İstanbul Çeşmeleri adlı eserinde, Bu çeşmenin bânisi olarak diğer Gürcü Mehmed Paşa’yı gösterme hatası sergilemiştir. (Tanışık, 1943:1/70)
[8] Tekkenin inşa tarihi 1199’ dur
[9] Mehmed Necip Paşa aynı zaman’da Tire’de kütüphane de yaptırmış olup, değerli bir yazma eserler kütüphanesidir. Mezarı Eyüp’te Mihrişah Vâlide Sultan sebîli Ve Çeşmesinin sağ tarafındaki hazirededir. Kabir sebilin sağ tarafında yer alan büyük hâcet penceresinin arkasındadır. Barok süslemeler ve motifler yer alan Mezar şahidesinde şu kitâbe Mevcuttur:
 

هو الحیّ الباقی

 

مرحوم و مغفور المحتاج

الی رحمة ربّه الغفور

بغداد وليسی اسبق

الحاج محمّد نجيب پاشا

روحيچون الفاتحة

١٢٦٧

 

Huve’l-Hayyu’l-Bâkî

Merhûm Ve Mağfûr

İla Rahmeti Rabbihi’l-Ğafûr

Bağdâd Vâlîsi Esbak

El-Hâcc Mehmed Necîb Paşa

Ruhu İçün El-Fâtiha

1267

[10] Asâr-ı Şeyh Seyyid Mustafa Beğzâde, Matbaa-i Âmire,İstanbul 1264
[11] Murad En-Nakşibendi, Mahazar, Şerh-i Pend-i Attâr, Uhuvvet Matbaası, İstanbul 1328
[12] Sadık Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, Cilt.1-5, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, İstanbul 1996
[13] George Soros’un Açık Toplum projeleri bu doğrultuda kurulan enstitüler ve politik müdahalelerinin teorik temelleri. Avusturyalı ünlü felsefeci Karl Raimond Popper tarafından atılmıştır. Bkz. The Open Societies And Its Enemies,  Vol. 1-2. K. R. Popper, Princeton University Press, 1965-1966
[14] Geçenlerde, Rusya’yı protesto etmek amacı ile İstanbul’daki Rus konsolosluğu önünde toplanan Türkiyeli gürcülerin elinde haçlı Gürcistan bayrağı yer almaktaydı. Bu anlamda, Gürcistan’daki bayrak değişiminin ne tür olumsuz sonuçlara ve görüntülere yol açması bakımından olay dikkat çekiciydi.

  • 05/01/2016
  • 839

კომენტარები

განაახლეთ

სტატიები

REZO AZİZ MİKELADZE

ისე ვცხოვრობთ, თითქოს არასოდეს ველით სიკვდილს

Müfit YÜKSEL

Gürcistan-Batum notları-2

Müfit YÜKSEL

Gürcistan-Batum notları-1

REZO AZİZ MİKELADZE

Cemaat ve Cami

Müfit YÜKSEL

KAFKASLARDAKİ SAVAŞ GÜRCİSTAN VE TÜRKİYE

REZO AZİZ MİKELADZE

Hatim Duası

REZO AZİZ MİKELADZE

Dünya Barışı için Dinin Önemi

REZO AZİZ MİKELADZE

İtidalin önemi

Müfit YÜKSEL

Gürcistan-Acara Notları-1

Müfit Yüksel

Gürcistan-Acara Notları-3

REZO AZİZ MİKELADZE

Lanetli bu köy!

REZO AZİZ MİKELADZE

Ölçünün temel birimi: Doğru yol!

REZO AZİZ MİKELADZE

İnanç konuşma ve davranış setleri

Hüseyin Öztürk

Osmanlı Gürcistan’ı

Muhammet Yunus KAYA

Gürcistan'a Yönelik Bir Gönül Hizmeti

Muhammet Yunus KAYA

GÜRCİSTAN MÜSLÜMANLARI

Davut DURSUN

Batum ey Batum!

Müfit YÜKSEL

KAFKASLARDAKİ SAVAŞ VE TÜRKİYE

REZO AZİZ MİKELADZE

KUTLU DOĞUM

Nusret Çiçek

Savaşanlarla savaştıranlar

Davut DURSUN

Kafkasyada iki önmeli merkez: Bakü ve Batum


HUTBEMedine'den Canlı YayınKabe'den Canlı Yayın
ლოცვის დროს ბათუმში 25.11.2017
ცისკარი მზე ლანჩი დღის მეორე ნახევარში საღამო ღამ.ლოცვა